Od 13 kwietnia 2026 r. obowiązują nowe zasady kontroli wykorzystywania zwolnień lekarskich. Najważniejsza zmiana: ciężar dowodu przeszedł na ZUS.
To organ musi wykazać, że aktywność ubezpieczonego pogorszyła stan zdrowia albo wydłużyła leczenie. Wcześniej to pacjent tłumaczył się z każdego wyjścia z domu.
Z tego artykułu dowiesz się:
- Co dokładnie wolno robić na zwolnieniu po zmianie przepisów.
- Które aktywności nadal skutkują utratą zasiłku.
- Kto może Cię kontrolować i w jakim zakresie.
- Co oznacza możliwość skierowania na badanie w miejscu zamieszkania.
- Jak odwołać się od decyzji odbierającej zasiłek.
Najważniejsze w skrócie
- Ciężar dowodu spoczywa na ZUS — to organ wykazuje szkodliwość aktywności.
- Zakupy, wizyta u lekarza i zwykłe czynności dnia codziennego nie są naruszeniem.
- Praca zarobkowa na zwolnieniu nadal oznacza utratę zasiłku za cały okres.
- ZUS może skierować na badanie do orzecznika, także w miejscu zamieszkania.
- Zwolnienie nadal służy odzyskaniu zdrowia — to nie jest urlop.
Co się zmieniło 13 kwietnia 2026
- 13 IV 2026 — wejście w życie nowych zasad
- ZUS — strona, na której spoczywa ciężar dowodu
- cały okres — zakres utraty zasiłku przy naruszeniu
| Aspekt | Do 12 kwietnia 2026 | Od 13 kwietnia 2026 |
|---|---|---|
| Ciężar dowodu | ubezpieczony tłumaczył aktywność | ZUS wykazuje szkodliwość |
| Wyjście do sklepu | bywało kwestionowane | nie stanowi naruszenia |
| Wizyta u lekarza, zakup leków | bywały kwestionowane | nie stanowią naruszenia |
| Czynności incydentalne | ryzykowne | dopuszczalne przy istotnych okolicznościach |
| Praca zarobkowa | zakazana | zakazana |
| Badanie u orzecznika | ograniczone | ZUS może kierować, także w domu |
Co wolno, a czego nie
Nie stanowi naruszenia
- Zakup leków w aptece.
- Wizyta u lekarza i badania.
- Podstawowe zakupy spożywcze.
- Zwykłe czynności dnia codziennego.
- Czynności incydentalne uzasadnione istotnymi okolicznościami.
Skutkuje utratą zasiłku
- Praca zarobkowa w okresie zwolnienia.
- Intensywny wysiłek fizyczny przy urazie.
- Udział w wydarzeniach wykluczonych po zabiegu.
- Każda aktywność sprzeczna z celem zwolnienia.
Uwaga. Zmiana nie oznacza, że zwolnienie stało się urlopem. Podstawowa zasada pozostaje bez zmian: okres zwolnienia ma służyć odzyskaniu zdrowia. Zmienił się sposób oceny, nie cel instytucji.
Kto kontroluje
| Podmiot | Zakres kontroli |
|---|---|
| ZUS | zasadność wystawienia i prawidłowość wykorzystania zwolnienia |
| Pracodawca | prawidłowość wykorzystania — jeśli zgłasza powyżej 20 ubezpieczonych |
| Lekarz orzecznik ZUS | ocena stanu zdrowia i dalszej niezdolności do pracy |
Pracodawca zgłaszający do ubezpieczenia do 20 osób może wystąpić do ZUS o przeprowadzenie kontroli, ale sam jej nie prowadzi.
Badanie u lekarza orzecznika
Od 13 kwietnia 2026 r. ZUS może kierować ubezpieczonych na badanie do lekarza orzecznika lub konsultanta — zarówno w wyznaczonej placówce, jak i w miejscu zamieszkania.
- Wezwanie. ZUS informuje o terminie i miejscu badania.
- Stawiennictwo. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo może skutkować utratą zasiłku.
- Badanie. Orzecznik ocenia stan zdrowia i dalszą niezdolność do pracy.
- Decyzja. Może potwierdzić niezdolność albo ją zakwestionować.
Jeśli termin jest niemożliwy do dotrzymania z uzasadnionych przyczyn, zgłoś to ZUS przed terminem, nie po.
Co grozi za naruszenie
Wykorzystywanie zwolnienia niezgodnie z jego celem albo wykonywanie pracy zarobkowej skutkuje utratą prawa do zasiłku za cały okres objęty danym zwolnieniem — nie tylko za dzień, w którym stwierdzono naruszenie.
To dotkliwa sankcja. Przy dłuższym zwolnieniu oznacza obowiązek zwrotu wypłaconych już świadczeń.
Dodatkowo praca zarobkowa w okresie zwolnienia może mieć konsekwencje po stronie pracodawcy — jako naruszenie obowiązków pracowniczych.
Odwołanie od decyzji
Od decyzji ZUS odbierającej prawo do zasiłku przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.
Odwołanie składa się za pośrednictwem ZUS, w terminie wskazanym w decyzji. Postępowanie przed sądem w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych jest dla ubezpieczonego wolne od opłat.
Warto zebrać dowody: dokumentację medyczną, zaświadczenia, świadków. Po zmianie z kwietnia 2026 r. to ZUS wykazuje szkodliwość aktywności — ale własna dokumentacja wzmacnia stanowisko.
Obalenie popularnych mitów o kontroli
| Mit | Rzeczywistość | Źródło |
|---|---|---|
| „Na L4 nie wolno wychodzić z domu” | Zwykłe czynności nie są naruszeniem. | ZUS |
| „Muszę tłumaczyć każde wyjście” | Ciężar dowodu spoczywa na ZUS. | ZUS |
| „Wizyta u lekarza to naruszenie” | Wprost dopuszczalna. | ZUS |
| „Kontrola dotyczy tylko długich zwolnień” | Może objąć każde zwolnienie. | ZUS |
| „Utracę zasiłek tylko za jeden dzień” | Utrata dotyczy całego okresu zwolnienia. | ZUS |
| „Od decyzji ZUS nie ma odwołania” | Przysługuje odwołanie do sądu pracy. | ZUS |
Warto zapamiętać
- Od 13 kwietnia 2026 r. to ZUS musi wykazać, że aktywność zaszkodziła leczeniu.
- Zakupy, wizyta u lekarza i zwykłe czynności nie stanowią naruszenia.
- Praca zarobkowa nadal oznacza utratę zasiłku za cały okres zwolnienia.
- ZUS może skierować na badanie do orzecznika, także w miejscu zamieszkania.
- Od decyzji odbierającej zasiłek przysługuje odwołanie do sądu pracy.
Chcesz wiedzieć dokładnie, co wolno?
Konkretne sytuacje z podziałem na dopuszczalne i zakazane. Zobacz listę aktywności →
Przeczytaj też
- Kontrola ZUS w domu — jak wygląda wizyta kontrolera
- Badanie u lekarza orzecznika ZUS — jak przebiega
Źródła
- Zmiany w kontroli i wykorzystywaniu zwolnień od pracy od 13 kwietnia 2026 r. — ZUS
- Zakład Ubezpieczeń Społecznych
- Internetowy System Aktów Prawnych
- Państwowa Inspekcja Pracy
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na 7 sierpnia 2026 r. — zasady kontroli zwolnień sprawdzaj na zus.pl. W przygotowaniu tego materiału wykorzystano narzędzia sztucznej inteligencji; treść została zweryfikowana redakcyjnie w oparciu o wskazane źródła.